Obserwator umysłu
This content is not available in your language yet.
Zanim przejdziesz dalej, zrób sobie minutę przerwy. Przestań czytać, zamknij oczy i po prostu poczekaj.
Zauważyłeś, co się stało? Przepłynęły myśli: o pracy, o kolacji, o tym, że to dziwne ćwiczenie, o tym, ile sekund już minęło. A może umysł sam znalazł sobie zajęcie i zaczął liczyć do sześćdziesięciu.
Ciekawsze jest co innego: wiesz, że tam były. Były więc jakby dwie rzeczy. Rzeka myśli i ktoś, kto stał na brzegu.
Kim jest ten drugi? Czy w ogóle jest? Ludzie pytają o to od ponad dwóch tysięcy lat i do dziś nikt nie odpowiedział tak, żeby przekonać pozostałych. Zostały po nich za to pomysły: sposoby patrzenia, z których każdy pokazuje coś innego. Ta strona je przybliża. Żadnego nie ogłasza zwycięzcą.
Punkt wyjścia: ktoś musi myśleć
Na co dzień sprawa wydaje się prosta. W środku siedzi “ja”, które wytwarza swoje myśli, tak jak ręka trzyma kubek. Kartezjusz zrobił z tego fundament: mogę wątpić we wszystko, ale skoro myślę, to jestem.
Kłopot zaczyna się wtedy, gdy spróbujesz tego kogoś znaleźć. Prawie wszystko, co niżej, jest zapisem takich prób.
Jesteś tym, kto patrzy
Najstarszy z pomysłów pochodzi z Indii. Idź po kolei, mówi. Oko widzi kubek. Ale o oku też coś wiesz: że jest zmęczone, że widzi nieostro. Widzi je więc umysł. O umyśle też coś wiesz: że jest dziś rozbiegany. Coś widzi więc i jego. Tego ostatniego nie da się już obejrzeć, bo to ono ogląda. Tradycja nazywa je świadkiem, czyli obserwatorem, i twierdzi, że to właśnie jesteś Ty: nie ciało i nie myśli, tylko samo widzenie.
Ramana Maharshi, indyjski nauczyciel z początku XX wieku, zrobił z tego jedno pytanie. Kiedy przychodzi myśl, nie idź za nią. Zapytaj: komu się pojawiła? Odpowiedź brzmi “mnie”. Wtedy zapytaj: kim jestem? Nie chodzi o odpowiedź słowami. Chodzi o to, żeby uwaga zawróciła do miejsca, z którego to “ja” wychodzi.
Osho mówił o tym po swojemu: umysł to ruch myśli, a Ty nie jesteś umysłem, tylko tym, kto ten ruch widzi. Wystarczy patrzeć i nie oceniać, bo ocena to już następna myśl. Im dłużej patrzysz, twierdził, tym myśli jest mniej.
Szkoła, z której to wszystko wyrasta, nazywa się adwajta, czyli “nie-dwa”. Na końcu tej drogi ma zniknąć sam podział na patrzącego i to, na co patrzy. Świadek nie jest więc małym człowieczkiem w głowie.
Jest też wersja dla niecierpliwych. Anglik Douglas Harding proponował zwykły palec. Wskaż nim swoje stopy, potem brzuch, potem pierś. Na koniec wskaż miejsce, z którego patrzysz, i opisz tylko to, co naprawdę widzisz, a nie to, co wiesz z lustra. Harding twierdził, że uczciwa odpowiedź brzmi: widzę pokój, widzę palec, a siebie nie widzę.
Nie ma nikogo, jest sama rzeka
Budda zaproponował coś odwrotnego. Weź wszystko, co mógłbyś nazwać sobą: ciało, odczucia, to, co rozpoznajesz, to, czego chcesz, i samą świadomość. Obejrzyj każdą z tych rzeczy osobno. Każda się zmienia i żadna nie słucha rozkazów, więc o żadnej nie da się uczciwie powiedzieć “to jestem ja”. Późniejsi nauczyciele mówili o rydwanie: to wygodne słowo na koła, oś i dyszel złożone razem, i takim samym słowem ma być “osoba”.
A jednak kiedy wędrowiec Vacchagotta zapytał Buddę wprost, czy “ja” istnieje, Budda milczał. Zapytany, czy w takim razie nie istnieje, milczał dalej.
Zen zrobił z tego scenę. Uczeń Huike prosi Bodhidharmę, żeby uspokoił jego umysł. Mistrz każe mu ten umysł przynieść. Huike odpowiada, że szukał i nie może go znaleźć. No to już jest spokojny, mówi Bodhidharma.
Sami buddyści nie byli zgodni. Jedni uważali, że świadomość zna samą siebie, jak lampa, która oświetla pokój i siebie. Inni odpowiadali, że to niemożliwe, tak jak ostrze noża nie przetnie samego siebie.
W Europie do podobnego miejsca doszedł David Hume, szkocki filozof z XVIII wieku. Zaglądał w siebie i za każdym razem trafiał na jakieś wrażenie, myśl albo uczucie. Na siebie nie trafił ani razu. Uznał, że umysł to wiązka takich przeżyć, które następują jedno po drugim. W dopisku do własnej książki przyznał, że nie umie tego do końca poskładać.
Nietzsche zauważył rzecz, którą sprawdzisz w minutę: myśl przychodzi wtedy, kiedy ona chce, a nie wtedy, kiedy chcę ja. Uczciwiej byłoby więc mówić “myśli się”, tak jak mówimy “pada”. I od razu dodał, że nawet to “się” jest już założeniem.
Psycholog William James wolał słowo “strumień”, bo jedno przeżycie przechodzi w drugie bez szwu. Ale i u niego nikt nie stoi ponad strumieniem: myślącym są same myśli.
Jiddu Krishnamurti mówił podobnie o samym patrzeniu. Obserwator nie stoi obok złości czy lęku, bo jest ulepiony z tego samego: z pamięci i z przeszłości. Kiedy to zobaczysz, nie ma już kto z kim walczyć.
Ktoś, kto dopiero powstaje
Gurdżijew stanął pośrodku. Twierdził, że w zwykłym człowieku nie ma jednego, stałego “ja”. Każda myśl, każdy nastrój i każda zachcianka mówi “ja” i przez chwilę rządzi. Ale to nie musi być koniec. Obserwowanie siebie jest u niego początkiem pracy, z której ktoś stały może dopiero powstać. Z tej pracy pochodzi Pamiętanie siebie.
Co na to badania
Nauka nie rozstrzyga, kto ma rację. Pokazuje za to kilka rzeczy, które każdy z tych pomysłów musi jakoś pomieścić.
Pierwsza dotyczy głosu, który mówi “zrobiłem to, bo”. Michael Gazzaniga badał ludzi, którym rozdzielono operacyjnie półkule mózgu. Prawej półkuli pokazywał zaśnieżony dom, lewej kurzą łapkę. Ręka sterowana prawą półkulą wybierała łopatę, a lewa półkula, ta, która mówi, wyjaśniała bez wahania: łopata jest do sprzątania kurnika. O śniegu nie wiedziała, więc powód zmyśliła. Gazzaniga nazwał ten mechanizm interpretatorem. Narrator w głowie bywa komentatorem, a nie sprawcą.
Druga dotyczy miejsca, w którym “ja” się czuje. Matthew Botvinick i Jonathan Cohen kładli przed badanymi gumową rękę, prawdziwą chowali i głaskali obie pędzelkiem w tym samym rytmie. Po chwili ośmiu na dziesięciu czuło dotyk w gumowej ręce, jakby była ich własna. Kilka lat później Bigna Lenggenhager z zespołem zrobiła to samo z całym ciałem: ludzie w goglach widzieli przed sobą własne plecy i zaczynali czuć, że są tam, gdzie tamto ciało.
Poczucie, że siedzę tutaj, za oczami, i że to ciało jest moje, mózg składa więc na bieżąco z sygnałów z ciała. To jest zależność, o której mówi cała MindSoma: nawet “ja”, które patrzy, stoi na ciele. Filozof Thomas Metzinger wyciąga z takich doświadczeń mocny wniosek: “ja” to model, który mózg buduje o sobie samym, i nie widzimy go jako modelu, bo patrzymy przez niego, a nie na niego. To wciąż propozycja, nie wynik pomiaru.
Trzecia: trening coś tu zmienia. Norman Farb porównał ludzi po ośmiu tygodniach kursu uważności z tymi, którzy dopiero mieli go zacząć. Mózg zajmuje się sobą na co najmniej dwa sposoby: opowiada historię o mnie albo po prostu czuje tę chwilę. U początkujących oba sposoby były ze sobą splecione, u ćwiczących wyraźniej się rozdzielały. Judson Brewer zobaczył u doświadczonych medytujących słabszą pracę sieci, która włącza się, gdy myśli krążą wokół nas samych. Psychologia opisuje tę umiejętność pod nazwą decentracji: zauważyć myśl, nie brać jej za siebie, słabiej na nią reagować.
Żadne z tych badań nie znalazło obserwatora i żadne nie wykazało, że go nie ma. Pokazują, że poczucie jednego “ja”, które siedzi w środku i wszystkim kieruje, jest składane z części.
Z czym zostajemy
Z pytaniami. Jeśli jest świadek, to dlaczego nie da się go zobaczyć? Jeśli nie ma nikogo, to kto przez minutę czekał z zamkniętymi oczami? Jeśli “ja” jest modelem, to kto się na ten model nabiera? A jeśli samo patrzenie zmienia to, na co patrzysz, to co właściwie widziałeś?
W jednym te pomysły są jednak zaskakująco zgodne. Wszystkie spierają się z punktem wyjścia: żaden nie broni obrazu, w którym w środku siedzi jedno “ja”, które swoje myśli wymyśla i nimi kieruje. I prawie wszystkie zaczynają od tego samego ruchu, od patrzenia.
To wystarcza, żeby coś zmieniło się w zwykłym dniu. Ktoś nie odpisuje od rana i przychodzi myśl “ma mnie za nic”. Dopóki w niej siedzisz, jest faktem: szczęka się zaciska, a odpowiedź pisze się sama. Kiedy ją zobaczysz, staje się tym, czym jest, czyli myślą. Między nią a tym, co zrobisz, pojawia się chwila.
Sprawdź na sobie
Powtórz przerwę z początku, tym razem przez trzy minuty i z jednym dodatkiem. Czekaj na następną myśl i niczego z nią nie rób. Kiedy przyjdzie, powiedz w duchu “myśl” i czekaj na kolejną.
Potem odpowiedz sobie na trzy pytania. Czy którąś z tych myśli wybrałeś? Czy nazwana trzymała tak mocno jak zwykle? I czy udało Ci się zobaczyć tego, kto czekał?
Na trzecie pytanie nikt nie ma odpowiedzi, która przekonałaby pozostałych. Zostaje to, co zobaczysz Ty.
Źródła
Układ strony jest nasz: żadna z tych tradycji nie dzieli sprawy na takie grupy. Po kolei:
- Świadek: traktat adwajty “Drg-drśja-wiweka” (“Rozróżnienie patrzącego i widzianego”); Ramana Maharshi, “Kim jestem?” (około 1902); Osho, “The Last Testament”, tom 1; Douglas Harding, “On Having No Head” (1961).
- Budda: mowa o tym, co nie jest “ja” (Anattalakkhana Sutta, SN 22.59), milczenie wobec Vacchagotty (SN 44.10), rydwan (mniszka Wadżira, SN 5.10, i “Pytania króla Milindy”).
- Zen: zbiór “Mumonkan” (“Brama bez bramy”), przypadek 41.
- Lampa i ostrze: lampy bronił Dignaga, o ostrzu pisze Śantidewa (“Bodhicaryavatara” 9.18).
- Kartezjusz, “Rozprawa o metodzie” (1637). David Hume, “Traktat o naturze ludzkiej” (1739), rozdział o tożsamości osobowej i Dodatek. Friedrich Nietzsche, “Poza dobrem i złem” (1886), fragment 17. William James, “Psychology: Briefer Course” (1892).
- Krishnamurti mówił o obserwatorze między innymi w Saanen (1979) i Ojai (1980). Gurdżijewa znamy z “Fragmentów nieznanego nauczania” Uspienskiego.
- Badania: Michael Gazzaniga i Joseph LeDoux, “The Integrated Mind” (1978). Matthew Botvinick i Jonathan Cohen, “Rubber hands ‘feel’ touch that eyes see”, Nature, 1998. Bigna Lenggenhager i in., “Video ergo sum: manipulating bodily self-consciousness”, Science, 2007. Norman Farb i in., “Attending to the present: mindfulness meditation reveals distinct neural modes of self-reference”, Social Cognitive and Affective Neuroscience, 2007. Judson Brewer i in., “Meditation experience is associated with differences in default mode network activity and connectivity”, PNAS, 2011. Amit Bernstein i in., “Decentering and Related Constructs”, Perspectives on Psychological Science, 2015. Thomas Metzinger, “The Ego Tunnel” (2009).
