Dobrze przystosowany
This content is not available in your language yet.
Nie jest miarą zdrowia być dobrze przystosowanym do głęboko chorego społeczeństwa.
za Jiddu Krishnamurtim
To zdanie odwraca pytanie, które zwykle zadajemy sobie odruchowo. Zamiast “co jest ze mną nie tak, skoro nie pasuję?” pyta: “do czego właściwie próbuję pasować?”.
Krishnamurti stawiał je wprost. Czy społeczeństwo jest zdrowe, skoro człowiek ma do niego wracać? Chorego trzeba leczyć, pisał, to się rozumie samo przez się. Ale po co dopasowywać kogokolwiek do świata, który sam jest niezdrowy?
Warto więc na ten świat popatrzeć. Spokojnie, bez oskarżania kogokolwiek, tak jak ogląda się dom, w którym mieszka się od lat.
Dom, w którym mieszkamy
Jedzenia wytwarzamy dość dla wszystkich, i to z zapasem. Mimo to w 2025 roku głodowało 645 milionów ludzi. W jednych miejscach o życiu człowieka wciąż decyduje kasta, w której się urodził. W innych miejsce w tabeli wyników: na całym świecie tylko co piąty pracujący mówi, że jest naprawdę zaangażowany w to, czemu oddaje większość dnia.
W tym samym roku toczyło się 65 konfliktów zbrojnych z udziałem państw, najwięcej, odkąd się je liczy, czyli od 1946 roku. Na zbrojenia poszło prawie trzy biliony dolarów. Prawie każdy z tych wydatków nazywa się obroną.
A wieczorem siadamy na kanapie, głaszczemy psa i jemy parówkę. W tańszych jest to, co maszyna zeskrobała z kości po wykrojeniu mięsa; przepisy nazywają to mięsem oddzielonym mechanicznie. Co roku zabijamy na mięso ponad osiemdziesiąt miliardów zwierząt lądowych, w większości z hodowli przemysłowych, i prawie żadnego z nich nie widzimy. Psa widzimy.
Łatwo nazwać to hipokryzją i na tym skończyć. Ciekawsze jest inne pytanie: jak to robimy, że nas to nie boli?
Jak się do tego przystosować
Odpowiedź jest prosta i niewygodna. Trudno przystosować się do takiego świata, czując wszystko. Przystosowanie polega więc na tym, żeby czuć mniej.
Psychologowie sprawdzili to na talerzu. Brock Bastian z zespołem pytał ludzi, ile zwierzęta potrafią myśleć i czuć. Ci, którzy spodziewali się, że za chwilę zjedzą mięso, przyznawali zwierzętom mniej umysłu niż pozostali. I czuli się z tym lepiej. Nikt ich nie okłamał. Zrobili to sami, żeby jedzenie nie bolało.
Trudno uwierzyć, że ten mechanizm zna tylko talerz. Wiadomości o wojnie przewijamy kciukiem. O pracy, w której nas nie ma, mówimy “taka robota”. Każde takie wyłączenie jest małe i rozsądne. Razem składają się na to, co zdanie z początku nazywa dobrym przystosowaniem.
Co spotyka tego, kto zauważy
Kto przestaje wyłączać, psuje spokój pozostałym. Julia Minson i Benoît Monin pytali ludzi jedzących mięso, co myślą o wegetarianach. Prawie połowa podała złe skojarzenia, a oceny były tym gorsze, im mocniej badani spodziewali się, że wegetarianie patrzą na nich z góry. Nikt ich nie oskarżał. Wystarczyło sobie wyobrazić, że ktoś mógłby.
Dlatego ten, kto widzi, często dostaje etykietę: dziwak, naiwny, radykał. I dlatego to samo dzieje się w środku, zanim ktokolwiek zdąży cokolwiek powiedzieć.
Ciało pilnuje przystosowania szybciej niż głowa. Kiedy chcesz postąpić inaczej niż wszyscy, zanim cokolwiek pomyślisz, pojawia się wstyd: gorąco na twarzy, ścisk w brzuchu, wzrok w podłogę. Ten alarm nie sprawdza, kto ma rację. Sprawdza tylko, czy odszedłeś od stada.
Zacząłem zauważać chwile, w których wstydzę się siebie, bo moja potrzeba działania jest skrajnie inna niż społeczna. Kiedy jednak dogłębnie zbadam sprawę, instynkt mnie nie zawodzi. Trzeba tylko ogromnej odwagi, żeby mieć własną drogę w naszym betonowym świecie.
Waldek (MindSoma CEO)
Inna miara
Że człowieka można mierzyć inaczej, przypomina słowo z południa Afryki: ubuntu. W językach zulu i xhosa znaczy mniej więcej “człowieczeństwo”, a streszcza je przysłowie: człowiek jest człowiekiem przez innych ludzi. Nelson Mandela tłumaczył je obrazem z młodości: podróżny, który zatrzymał się we wsi, nie musiał prosić o jedzenie ani o wodę. Ludzie sami mu je przynosili.
Ten sam kraj poznał też coś odwrotnego. Najpierw kolonizacja, a potem apartheid, zbudowany przez potomków europejskich osadników, dzieliły tam ludzi według koloru skóry. Zostawiły nierówności, które trwają do dziś. To było społeczeństwo głęboko chore, i do niego też można było być dobrze przystosowanym.
Ubuntu to przetrwało. Kiedy apartheid upadł, arcybiskup Desmond Tutu sięgnął właśnie po nie, żeby rozliczyć krzywdy bez zemsty: sprawca, który powiedział całą prawdę, mógł wrócić między ludzi. Miarą nie było tam to, jak dobrze sobie radzę, tylko to, jak mają się ludzie wokół mnie.
A Ty?
Nikt nie wie na pewno, jak wygląda zdrowe społeczeństwo, i ta strona też tego nie wie. Z tego, co wyżej, nie wynika nawet, że kto nie pasuje, ten ma rację. Wynika tylko, że samo pasowanie niczego nie dowodzi.
Zostań więc chwilę z pytaniami. Do czego przystosowałeś się tak dobrze, że przestałeś to zauważać? Co widzisz, a o czym nie mówisz głośno, bo znasz miny, które zobaczysz? Kiedy ostatnio było Ci wstyd, choć nikomu nie stała się krzywda? I co jest w Tobie, kiedy na to wszystko patrzysz: złość, smutek, wzruszenie ramion, nic?
Żadna z tych odpowiedzi nie jest zła. Różnica jest tylko między kimś, kto patrzy, a kimś, kto przestał.
Źródła
Myśl jest Jiddu Krishnamurtiego: w “Commentaries on Living” (seria 3, 1960) pyta, czy społeczeństwo jest zdrowe, i po co przystosowywać do niego człowieka. Samego zdania w tym krótkim brzmieniu fundacja, która opiekuje się jego spuścizną, w jego tekstach nie znalazła; rozeszło się po świecie z książki Marka Vonneguta z 1975 roku. Podobnie pisał Erich Fromm w “Zdrowym społeczeństwie” (1955). Reszta po kolei:
- Liczby: głód za raportem ONZ “The State of Food Security and Nutrition in the World 2026”; zaangażowanie w pracę za raportem Gallupa “State of the Global Workplace 2026”; konflikty za Uppsala Conflict Data Program (2026); wydatki na zbrojenia za SIPRI (2026); zwierzęta za Our World in Data (dane FAO za 2022 rok). Mięso oddzielone mechanicznie definiuje rozporządzenie (WE) nr 853/2004.
- Badania: Brock Bastian i in., “Don’t Mind Meat? The Denial of Mind to Animals Used for Human Consumption”, Personality and Social Psychology Bulletin, 2012. Julia Minson i Benoît Monin, “Do-Gooder Derogation: Disparaging Morally Motivated Minorities to Defuse Anticipated Reproach”, Social Psychological and Personality Science, 2012. O tym, jak mocno grupa naciska na jednostkę: Solomon Asch, “Effects of Group Pressure upon the Modification and Distortion of Judgments”, 1951.
- Ubuntu: Nelson Mandela w rozmowie z dziennikarzem Timem Modise; Desmond Tutu, “No Future Without Forgiveness” (1999). O tym, że dzisiejsze nierówności są spadkiem po kolonializmie i apartheidzie: Bank Światowy, “Inequality in Southern Africa” (2022).
