Skip to content

Zen

This content is not available in your language yet.

Jest przed świtem. W ciemnej sali siedzą rzędem ludzie, twarzą do ściany. Plecy proste, dłonie złożone na podołku, oczy półprzymknięte. Ktoś uderza w dzwonek i zapala kadzidło. Dopóki się nie wypali, nikt się nie poruszy.

Nic się nie dzieje. Ktoś przełyka ślinę. Za oknem budzi się ptak. Kolano zaczyna boleć i boli dalej. Po czterdziestu minutach dzwonek odzywa się drugi raz. Wszyscy wstają i kłaniają się poduszce, na której siedzieli.

To wszystko. Przez te czterdzieści minut nie było nauki ani objawienia. Ci ludzie przyszli tu po to, żeby siedzieć. Tylko siedzieć.

Jedno słowo

Słowo “zen” nie znaczy “spokój” ani “harmonia”. Przywędrowało z Indii przez Chiny do Japonii, zmieniając po drodze brzmienie, i od początku znaczy to samo: medytacja. Zen to buddyzm, który z całej nauki Buddy postawił na środku jedną rzecz. Usiądź i zobacz sam.

Kwiat

Początek zen opowiada się tak. Budda miał wygłosić naukę. Uczniowie czekali na słowa, a on bez słowa podniósł kwiat. Nikt nie zrozumiał. Tylko jeden uczeń, Mahakaśjapa, się uśmiechnął.

To jest cała opowieść. Nie mówi, co Mahakaśjapa zrozumiał. Mówi tylko, że tego, o co w zen chodzi, nie da się podać w zdaniu, tak jak nie da się nikomu opowiedzieć smaku wody.

Dlatego zen nie ufa słowom, nawet własnym. Nauka jest palcem, który wskazuje księżyc, powtarzają nauczyciele. Kto wpatruje się w palec, księżyca nie zobaczy.

Nie wiem

Do Chin zen przyniósł według tradycji mnich z Indii, Bodhidharma. Przyjął go cesarz, człowiek pobożny, który zbudował wiele świątyń i utrzymywał wielu mnichów. Zapytał, jaką ma za to zasługę. Żadnej, odpowiedział Bodhidharma. Cesarz zapytał więc, co jest najświętszą prawdą. Pustka, nic świętego. Kim w takim razie jest ten, który przede mną stoi? Nie wiem, powiedział Bodhidharma.

Potem odszedł w góry i dziewięć lat siedział twarzą do ściany.

Co znaczyło tamto “nie wiem”, zen pyta do dziś.

Miska

Kilka wieków później do mistrza Joshu przyszedł młody mnich. Dopiero wstąpiłem do klasztoru, powiedział, naucz mnie. Jadłeś już kleik ryżowy? zapytał Joshu. Jadłem. To umyj miskę.

Mnich czekał na naukę i ją dostał. Zen nie mieszka tylko w sali do siedzenia. Mieszka w misce, w miotle, w ogrodzie. O starym mistrzu Baizhangu opowiadają, że kiedy uczniowie schowali mu narzędzia, żeby wreszcie odpoczął, przestał jeść. Dzień bez pracy to dzień bez jedzenia, powiedział. Oddali mu motykę.

Japoński mnich Dogen spotkał kiedyś starego kucharza, który w południowym słońcu, zgięty jak łuk, rozkładał na dziedzińcu grzyby do suszenia. Dlaczego nie każesz tego zrobić komuś innemu? zapytał Dogen. Inni to nie ja, odpowiedział kucharz. Ale dlaczego teraz, w taki upał? A na jaką porę mam czekać?

Dogen wspominał, że dopiero wtedy pojął, czym jest praca kucharza.

Tylko

To, czego się nauczył, Dogen nazwał dwoma słowami: tylko siedzieć. Nie siedzieć po to, żeby się uspokoić. Nie siedzieć po to, żeby coś osiągnąć, choćby oświecenie. Siedzenie nie jest u niego drogą do celu. Jest celem, który już się dzieje.

Brzmi jak nic. Tylko siedzieć. Tylko umyć miskę. Tylko rozłożyć grzyby. Spróbuj zrobić cokolwiek i nie chcieć przy tym niczego więcej, a zobaczysz, ile pracy mieści się w tym jednym słowie.

Pytanie bez wyjścia

Część nauczycieli zen daje uczniowi coś jeszcze: pytanie, którego nie da się rozwiązać. Nazywa się je koan. Mistrz Hakuin pytał tak: znasz dźwięk dwóch klaszczących dłoni. Jaki jest dźwięk jednej?

To nie zagadka. Nie ma do niej odpowiedzi, którą można by zapisać i podać dalej. Uczeń nosi takie pytanie długo, przy jedzeniu, przy pracy, na poduszce. Ma w nim urosnąć nie odpowiedź, tylko wielka wątpliwość, mówią nauczyciele. Zen zrobił z pytania bez odpowiedzi narzędzie.

Koło

Z czasem zen wyszedł z klasztorów i wsiąkł w zwykłe rzeczy. W parzenie herbaty. W ogród, w którym grabi się żwir. W koło malowane tuszem, jednym pociągnięciem pędzla. Takiego koła się nie poprawia. Jest takie, jaki był ten, kto je malował, w tej jednej chwili.

Na progu

Zen bywa dziś słowem na ładną łazienkę i spokojną muzykę. Prawdziwy zen to buddyzm, ze ślubowaniami, nauczycielem i latami praktyki, w której bolą kolana, a dzień zaczyna się przed świtem. Tej drogi nie przejdzie się na stronie internetowej. Ta strona stoi więc na progu sali i patrzy na plecy siedzących.

Z progu widać jedno. Ci ludzie nie próbują uporządkować głowy głową. Ustawiają ciało: plecy, dłonie, oddech. Reszta ma przyjść sama albo nie przyjść.

W starym chińskim poemacie zen jest zdanie: jeśli oko nigdy nie śpi, sny ustają same.

Umyj miskę

Dziś, kiedy skończysz jeść, umyj jedno naczynie tak, jakby nie było nic innego do zrobienia. Bez radia, bez planowania jutra. Ciepła woda, ciężar kubka, ruch dłoni. Tylko to.

A potem zostań chwilę z pytaniami. Kiedy ostatnio robiłeś jedną rzecz i nic poza nią? Na jaką porę czekasz z tym, co odkładasz? I co odpowiesz, kiedy ktoś zapyta, kim jest ten, który przed nim stoi?

Źródła

To opowieści, które zen przekazuje sobie od wieków. Historycy wielu z nich nie potwierdzają: najstarszy znany zapis historii o kwiecie jest o około półtora tysiąca lat młodszy od Buddy. Kwiat i miska pochodzą ze zbioru “Mumonkan” (“Brama bez bramy”, przypadki 6 i 7), rozmowa Bodhidharmy z cesarzem ze zbioru “Zapiski Błękitnej Skały” (przypadek 1). O starym kucharzu pisze Dogen w “Tenzo Kyokun” (“Pouczenia dla kucharza”). Zdanie o dniu bez pracy tradycja przypisuje mistrzowi Baizhangowi, a pytanie o dźwięk jednej dłoni ułożył Hakuin. Zdanie o oku pochodzi z poematu “Xinxin Ming” (“Strofy o wierze w umysł”), który Genpo Merzel komentuje w książce “Oko nigdy nie śpi”. Z praktyki zen pochodzą też Liczenie oddechów i Powrót, a o siedzeniu bez celu mówi strona Cel i droga. To, że ta strona układa zen wokół słowa “tylko”, jest porządkiem MindSomy.