Sufizm
W sali jest cicho. Kilkunastu ludzi w czarnych płaszczach stoi w kręgu. Odzywa się trzcinowy flet, a oni zdejmują płaszcze i zostają w bieli. Kłaniają się i zaczynają się obracać. Powoli, każdy wokół własnego serca. Prawa dłoń otwiera się ku górze, lewa ku ziemi. Białe szaty rozkładają się jak dzwony. Nikt się nie śpieszy. Nikt nie patrzy na widzów.
To nie jest taniec. Wysoka filcowa czapka oznacza u nich kamień nagrobny, biała szata całun, a czarny płaszcz, który przed chwilą zrzucili, grób. Pochowali na chwilę tego, kogo zwykle biorą za siebie: tego, który ciągle czegoś chce, czegoś się boi i o coś się obraża. Prawa dłoń bierze z góry, lewa oddaje ziemi. Dla siebie nie zostaje nic.
Nazywa się ich derwiszami, a drogę, którą idą, sufizmem.
Wełna
Słowo “sufi” pochodzi najpewniej od wełny. Pierwsi z nich nosili szorstkie wełniane płaszcze, strój ubogich i pustelników. Byli i są muzułmanami: modlą się, poszczą, czytają Koran. Ale obok pytania, co wolno, a czego nie, stawiają drugie. Jak sprawić, żeby to, w co wierzę, przestało być wiedzą w głowie i stało się czymś, co czuję w piersi?
Serce jak lustro
Odpowiadają obrazem. Serce jest lustrem. Miało odbijać światło, ale życie pokrywa je rdzą: urazą, pychą, pośpiechem, wiecznym “a co ja z tego będę miał”. Takiego lustra nie trzeba wymieniać. Trzeba je polerować.
Poleruje się pamiętaniem. Sufi nazywają to zikr, co znaczy właśnie “wspominanie”. Powtarzają imię Boga, na głos albo bezgłośnie, w rytmie oddechu, sami albo w kręgu. Godzinami. Latami. Nie po to, żeby coś wyprosić. Po to, żeby nie zapomnieć.
Bo człowiek zapomina. Postanawia rano, a w południe już nie pamięta. Sufi zbudowali wokół tego jednego kłopotu całe życie: skoro zapominam, będę sobie przypominał, ustami, oddechem, stopami. Mówią, że po latach serce powtarza już samo.
Kobieta z pochodnią
Najstarsza z ich opowieści jest o kobiecie. Rabia żyła w Basrze, wiele wieków temu. Widziano ją, jak biegnie ulicą z pochodnią w jednej ręce i wiadrem wody w drugiej. Zapytana, dokąd tak biegnie, odpowiedziała, że idzie podpalić raj i zalać piekło. Żeby ludzie przestali kochać Boga ze strachu przed karą albo z nadziei na nagrodę. Żeby została sama miłość, bez rachunku.
Od niej zaczyna się w sufizmie mówienie o miłości. I pytanie, które zostaje, kiedy opowieść się kończy: co zostaje z człowieka, kiedy przestaje liczyć?
Uczony i włóczęga
Druga opowieść jest o spotkaniu. W mieście Konya żył szanowany uczony, prawnik i nauczyciel, człowiek, który wiedział. Świat zna go jako Rumiego. Pewnego dnia do miasta przyszedł wędrowny derwisz, Szams z Tabrizu.
Co sobie powiedzieli, opowiada się na wiele sposobów, a to znaczy, że nie wie tego nikt. Wiadomo, co było potem. Uczony przestał być tym, kim był. A kiedy Szams zniknął tak nagle, jak się pojawił, Rumi nie wrócił do dawnego życia. Zaczął mówić wierszem. Tysiące wierszy, wszystkie o tęsknocie.
Opowiadają też, że szedł kiedyś przez bazar, obok warsztatów złotników. Usłyszał rytm ich młotków i w tym rytmie usłyszał imię Boga. Podniósł rękę i zaczął się obracać, na środku ulicy, wśród ludzi. Historycy nie są pewni, czy tak było. Jego uczniowie obracają się do dziś.
Swój wielki poemat Rumi zaczął od jednego słowa: słuchaj. Słuchaj trzcinowego fletu, jak się skarży. Odkąd wycięto go z trzcinowiska, każdy jego dźwięk opowiada o rozłące. Dla sufich to obraz człowieka: ktoś odcięty od źródła, kto dlatego gra.
Kuchnia
Łatwo po tym wszystkim pomyśleć, że sufizm to samo uniesienie. Tymczasem kto chciał zostać derwiszem u uczniów Rumiego, zaczynał w kuchni. Najpierw trzy dni siedział w kącie i patrzył, a nikt się do niego nie odzywał. Jeśli został, czekało go tysiąc i jeden dni służby: woda, garnki, miotła, podawanie do stołu. Jego pierwszym nauczycielem był kucharz.
Dom derwiszów nie był klasztorem odciętym od świata. Mieszkał w nim mistrz, do którego szło się po radę. Podróżny dostawał nocleg, a biedny miskę zupy. Uczeń uczył się najpierw grzeczności: jak podać, jak usiąść, jak nie zajmować sobą miejsca. Sufi mają na to osobne słowo, adab, i powtarzają, że cała droga jest adabem.
Najważniejsze działo się przy wspólnym stole. Mistrz i uczniowie jedli razem, milczeli razem, opowiadali historie. Wierzyli, że tego, czego szukają, nie da się wyczytać z ksiąg. Przechodzi z człowieka na człowieka.
Słoń w ciemności
Dla tych, którzy lubią się spierać o to, kto ma rację, Rumi zostawił jeszcze jedną opowieść. Do miasta, w którym nikt nie widział słonia, przyprowadzono słonia i zamknięto go w ciemnej izbie. Ludzie wchodzili po kolei i dotykali. Jeden trafił na trąbę i ogłosił, że słoń jest jak rura. Drugi na ucho: jak wachlarz. Trzeci na nogę: jak kolumna. Gdyby każdy miał świecę, pisze Rumi, nie byłoby sporu.
Ta strona też dotyka słonia po ciemku.
Na progu
Sufizm nie jest techniką i nie da się go wyjąć z wiary, z której wyrasta. Wirowanie bez miłości, o którą w nim chodzi, to tylko zawroty głowy. Ta strona stoi więc na progu i patrzy.
Z progu też coś widać. Widać ludzi, którzy uznali, że samą głową serca się nie zmieni, i wciągnęli do tej pracy całe ciało: oddech, głos, stopy, ręce przy zmywaniu. Uspienski wspomina, że oglądał derwiszów w Konstantynopolu z Gurdżijewem, a ten tłumaczył ich wirowanie po swojemu: jako ćwiczenie dla umysłu oparte na liczeniu. Derwisz powiedziałby pewnie, że to za mało. Możliwe, że obaj trzymali tego samego słonia.
Posłuchaj
Rumi prosił o jedno: słuchaj. Możesz spróbować teraz, bez wiary i bez fletu. Odłóż to, co czytasz, i przez minutę tylko słuchaj tego, co jest: ulicy za oknem, lodówki, własnego oddechu. Niczego nie nazywaj.
A potem zostań chwilę z pytaniami. Co w Tobie jest jak lustro, którego dawno nikt nie przetarł? O czym zapominasz, choć wiesz, że jest ważne? I czy jest coś, co robisz bez rachunku: nie ze strachu i nie dla nagrody?
Źródła
Prawie wszystko tutaj to opowieści, które sufi przekazują sobie od wieków po to, żeby czegoś uczyły. Historycy wielu z nich nie potrafią potwierdzić. O Rabii z pochodnią pisał perski poeta Attar. Flet i słoń pochodzą z poematu Rumiego “Masnawi” (księga pierwsza i trzecia). Zdanie, że wspominanie poleruje serce, sufi przypisują prorokowi Mahometowi. Znaczenie stroju i gestów w ceremonii wirowania oraz tysiąc i jeden dni służby w kuchni to tradycja mewlewitów, bractwa założonego przez uczniów Rumiego. Uwaga Gurdżijewa o wirowaniu jest we “Fragmentach nieznanego nauczania” Uspienskiego. To, że ta strona łączy sufizm z zapominaniem i przypominaniem, jest porządkiem MindSomy, a nie nauką sufich.
